restauratie Van Hagerbeerorgel - schilderwerken 
terug
Leiden Pieterskerk. Historie van het orgel.
Uittreksel uit
Sleutelstad-Orgelstad. Vijf eeuwen orgelgeschiedenis van Leiden. De Walburgpers
1979, met enkele recente aanvullingen.
Uittreksel uit een Hollands stadsorgel uit de Gouden Eeuw. Met enkele
aanvullingen. Redactie: Willem Jan van Cevaal. 1999
- 1440 Er is sprake van een orgel tegen de west-wand
- 1446 Er wordt een nieuw orgel tegen de west-wand geplaatst
- 1512 De west toren stort in. De kerkmuur aan de torenwand bleef staan
waardoor het grote orgel gespaard bleef. Omdat de tijden slecht waren werd
het orgel tijdelijk gedemonteerd.
- 1518 Er vindt een keuring plaats van het nieuwe orgel.
- 1541 Schrijnwerker Jan Kerstantszoon klaagt de kerkmeesters aan voor
een niet betaalde rekening voor verrichte werkzaamheden aan het orgel.
(mogelijk de onderkant van het rugpositief en de orgeltribune)
- 1560 Het uiterlijk van het orgel krijgt een opknapbeurt. De oude
schilderingen van de orgelluiken die van doek waren gemaakt worden
gerepareerd door Dammas Claesz.
- 1583 Het orgel wordt weer in goede staat gebracht door orgel maker
Peter Jansz de Swart
- 1617 Er komen nieuwe voorstellingen op de luiken van het grote orgel
door kunstschilder Hans Hondecoeter
- 1625 De frontpijpen worden vertint door van Lin. Het nieuwe rugwerk
wordt gemaakt door Jan Jacobsz en zijn broer de schrijnwerker Comelis. De
overgang naar het soffiet moest gebeuren met kleine lampetjes. De
beschilderingen op de orgelluiken zijn gemaakt door kunstschilder Jacob
Isaacsz van Swanenburch.
- 1636-1643 Boven het rugwerk wordt een nieuw hoofd- en bovenwerk
ontworpen. De kas werd rijk beschilderd. Claes Buytenvest bracht 520
boekjes verguldsel aan. Het werk werd geheel geschilderd. Tegen de
onderbouw van de hoofdkas kwamen de zeven wapenborden van de betrokken
kerkmeesters. De kas van het rugwerk werd naar achteren uitgebreid en
verhoogd met een hekwerkje met spijlen. Mogelijk zijn de beschilderingen
op de oude hoofdwerkluiken door kunstschilder de Hondecoeter aan gepast
aan het nieuwe formaat.
- 1709 De frontpijpen worden opnieuw met tinfolie beplakt door orgelmaker
Duyschot.
- 1798 De zeven wapens van de kerkmeesters uit 1643 worden verwijderd
- 1806 De muur achter het orgel wordt afgebikt en gemarmerd.
- 1807 De buskruitramp zorgt voor grote schade aan het orgel. De
orgelluiken zijn mogelijk al eerder verwijderd.
- 1808 Er worden nieuwe wapens van de 6 kerkmeesters aangebracht
geschilderd door Jacob Ie Fier
- 1844 De frontpijpen worden opnieuw van een tinfolie voorzien.
- 1944-1946 Het orgel wordt gerestaureerd door Fa. G. van Leeuwen en Zn.
- 1960 Grote restauratie door W. van Leeuwen
- 1994-1998 Grote restauratie van het orgel door Fa. Verschueren.
- 1998-1999 Onderzoek naar de uitmonstering van de orgelkas door
Stichting Restauratie Atelier Limburg te Maastricht
- 2002-2003 Restauratie van de oudste beschilderingen en verguldingen onder
leiding van architect Kees Lau door Hans Terhorst en Pieter de Ruyter.
Het in 1643 door de orgelmakers Van Hagerbeer voltooide orgel in de Leidse Pieterskerk was een markant voorbeeld van de zeventiende-eeuwse Hollandse orgelbouwkunst. Ingrepen uit later tijd alsmede technische mankementen maakten dat het instrument aan het eind van de twintigste eeuw nog slechts een schim was van wat het eens geweest moet zijn: een imposant Hollands stadsorgel uit de Gouden Eeuw. Het instrument is onlangs, na een ingrijpende restauratie, in oude luister hersteld.
De uitermate boeiende geschiedenis van het Pieterskerkorgel wordt in het eerste gedeelte van dit boek uit de doeken gedaan. Uitgangspunt hierbij vormen de werkzaamheden van de orgelmakers Galtus en Germer van
Hagerbeer, die in de Pieterskerk een echt Hollands stadsorgel lieten verrijzen. Aangezien zij daarbij dankbaar gebruik maakten van materiaal van hun voorgangers, komt ook de voorgeschiedenis aan de orde. Het orgel ontkwam niet aan de vernieuwingsdrift van later eeuwen; telkens werd het instrument aangepast aan de heersende smaak.
Het tweede gedeelte van het boek bevat een beschrijving van de restauratie die de firma Verschueren Orgelbouw in de jaren 1994-1998 uitvoerde. Uitgangspunt bij deze restauratie was het concept van de Van
Hagerbeers. Om tot een verantwoord eindresultaat te komen was grondig onderzoek van pijpwerk, windladen en mechaniek noodzakelijk. De resultaten hiervan, en de daaruit voortvloeiende keuzes ten aanzien van de restauratie, worden uitvoerig beschreven en toegelicht.
Gebonden, 320 pagina's met illustraties, verschenen mei 1999, Walburg Pers